CAPÍTULO DIEZ

230. [1a] Činggis qahan ügülerün

Ögöle-čerbi-lü’e oroqsat dalan turqag-i yekes turqa’ut ke’ekdün Arqay-yin ba’atud-i ötögüs ba’atut ke’etkün

[3a] ke’en ǰarliq bolba

231. [3b] yeren tabun minqad-ača minü beye ča’ada emčülen ilqaǰu irekset tümen emčü kešikten-i minü mona qoyina minü oro sa’uqsan kö’üt uruq-un uruq-a minü ede kešikten-i geri’es metü setkiǰü ülü gemüri’ülün sayitur asaratqun ede tümen kešikten-i [4a] minü nendü’üt qutuq ke’eǰü ülü’ǖ aqdu’ai ke’ebe

232. basa Činggis qahan ügülerün ordo-yin čerbin [4b] ökid-i ger-ün kö’üt teme’ečin-i hükečin-i kebte’ül basa’alaǰu ordo-yin ger tergen-i asaratuqai tuq gü’ürge dōro ǰida kebte’ül asaratuqai ayaqa saba kebte’ül gü asaratuqai bidan-u umdān ide’en-i kebte’ül daruqalatuqai ötken ber miqan [5a] ide’en-i kebte’ül daruqalaǰu bolqatuqai umdān ide’en-i qor qomsa bolu’asu daruqalaqdaqsat kebte’ül-eče eriye ke’ebe qorčin umdān ide’e tüke’erün daruqalaqsat kebte’ül-eče eye ügei bü tükētügei ide’e tüge’erün urida kebte’ül-eče teri’ülen tüge’etügei [5b] ke’ebe ordo ger-tür oroqu qarqu-yi kebte’ül ǰasatuqai e’üten-tür kebte’ül-ün e’üdečin ger ča’ada bayyituqai kebte’ül-eče qoyar oroǰu yeke tüsürge barin atuqai ke’ebe kebte’ül-eče nuntu’učin yabuǰu ordo ger bawūltuqai ke’ebe bidan-i šibawulaqui [6a] abalaḳui-tur kebte’ül bidan-lu’a šibawulaldun abalaldun yabutuqai tergen-tür ǰarimud-iyan čaqlaǰu talbituqai ke’ebe

233. [6b] basa Činggis qahan ügülerün bidan-u beye čerik ese qaru’asu kebte’ül bidanača anggida čerik bü qartuqai ke’ebe eyin ke’e’ülü’et ǰarliq dabaǰu kebte’ül-i [7a] nayitaǰu čerik qarqaqun čerik medegü čerbin aldaltan boltuqai ke’en ǰarliq bolba kebte’ül-ün čerik ker ülü qarqaqdamui ke’emüi ǰ-e ta kebte’ül lü minü altan amin sakimui šibawulan abalan yabuqui-tur ǰoboldumui ordo qadaqala’uldaǰu [7b] newüküi-tür örük-tür terge asaramui minü bey-e sakiǰu qonoqu kilbar-ū büi ger tergen yeke a’uruq newüqüi-tür sa’uqui-tur asaraqui kilbar-ū büi teyin dabqur qaqas qaqas yabudaltan ke’eǰü bidan-ača anggida ö’ere čerik bü yabutuqai ke’eküi teyimü [8a] büi ǰe ke’eǰü’üi

234. basa ǰarliq bolurun Šigi-qutuqu-lu’a ǰarqu [8b] kebte’ül-eče ǰarqu sonosulčatuqai ke’ebei kebte’ül-eče qor numu quyaq ǰebe asaraǰu tüge’eldütügei aqtas-ača asaraǰu hö’öšin ačiǰu yabutuqai ke’ebei kebte’ül-eče čerbin-lü’e a’urasu tüge’eldütügei ke’ebei qorčin [9a] turqa’ud-un nuntuq ǰi’arun Yisün-te’e Bükidei-tan qorčin Alčidai Ögöle Aqutai-tan turqa’ut ordo-yin bara’un ete’et yabutuqai ke’ebei Buqa Dödei-čerbi Doqolqu-čerbi Čanai-tan turqa’ut ordo-yin ǰewün ete’et yabutuqai ke’ebei Arqai-yin ba’atut [9b] ordo-yin urida yabutuqai ke’ebe bürin kešikten turqa’ud-i ordo horčin ordo-yin ger-ün kö’üd-i adu’učin qoničin temēčin hükečin-i ordo darun [10a] Dödei-čerbi uqaǰu atuqai ke’en tüšibe Dödei-čerbi darun aǰu ordo-yin qoyinača

yabutuqai ke’en ǰarliq bolba

235. [10b] Qubilai-noyan-i Qarlu’ut-tur ča’ura’ulba Qarlu’ud-un Arslan qan Qubilai-tur elsen ireǰü’üi Qubilai-noyan [11a] Arslan qan-i abu’at ireǰü Činggis qahan-tur a’ulǰa’ulba ese bulqaba ke’en Činggis qahan Arslan-i soyurqaǰu öki ögüye ke’en ǰarliq bolba

236. Sübe’etei-ba’atur temür telegetü Merkid-ün Toqto’a-yin [11b] Qutu Čila’un teri’üten kö’üd-i inü neken ča’uraǰu Čui-müren-e güyyičeǰü muqutqaǰu irebe

237. ebe Naiman-u Güčülük qan-i nekeǰü Sariq-qun-a güyyičeǰü Güčülük-i muqutqaǰu irebe

238. [12a] Uiγud-un Idu’ut Činggis qahan-tur elčin ilēǰü’ü Atkiraq Darbai qoyar elčin-iyer öčiǰü ilērün

Činggis qa’an-u [12b] nere aldar sonosču maši bayasba Činggis qahan soyurqa’asu

olu’asu dabtu’ar kö’ün činu bolǰu güčü öksü ke’en öčiǰü ilēǰü’üi tere üge-tür Činggis qahan soyurqaǰu qari’u ügüleǰü [13a] ilērün öki ber ögüye dabtu’ar kö’ün boltuqai altan mönggü subut tanas načit dardas torqat abu’at Idu’ut iretügei ke’eǰü ilēbesü Idu’ut soyurqaqdaba ke’en bayasču altan mönggü subut tanas torqat načit dardas a’urasun [13b] abu’at Idu’ut ireǰü Činggis qahan-tur a’ulǰaba Činggis qahan Idu’ud-i soyurqaǰu Al-altun-i ökbe

239. [14a] ta’ulai ǰil oči-yi bara’un qar-un čeri’üd-iyer hoy-yin irgen-tür morila’ulbai Buqa qaǰarčilaǰu otba Oyirad-un Quduqa-beki tümen Oyirad-un urida elsen oroǰu irebe ireǰü oči-yi [14b] uduritču tümen Oyirat-duriyan qaǰarčilaǰu Šiqšit-tur oro’ulba oči Oyirat Buriyat Barqun Ursut Qabqanas ḳangqas Tubas-i oro’ulu’at tümen Kirgisut-tur gürü’esü Kirgisud-un noyat Yedi-inal Aldi-er [15a] Örebek-digin Kirgisud-un noyat elsen oroǰu čaqa’anu’ut šingqot čaqa’anu’ut aqtas qaranu’ut buluqat abu’at ireǰü oči-da a’ulǰaba Šibir Kesdim Bayit Tuqas Tenlek Tö’eles Tas Baǰigid-ača inaqši hoy-yin irgen-i oči oro’ulǰu [15b] Kirgisud-un tümed-ün minqad-un noyad-i hoy-yin irgen-ü noyad-i abu’at ireǰü Činggis qahan-tur čaqa’anu’ut šingqod-iyar čaqa’anu’ut aqtas-iyar qaranu’ut buluqad-iyar a’ulǰa’ulbai Oyirad-un Quduqa-beki-yi uqtun urida elsen Tümen-Oyirad-iyan [16a] uduridun irebe ke’en soyurqaǰu kö’ün-e inü Inalči-da Čečeyigen-i ökbe Inalči-yin aqa Törölči-de oči-yin öki Qoluyiqan-i ökbe Alaqa-beki-yi Önggüt-de ökbe Činggis qahan oči-yi soyurqaǰu ügülerün kö’üd-ün minü aqa či ger-teče [16b] sayi qarču mör sayitu oduqsan qaǰar-a ere aqta-yi ülü širqan ülü ǰoba’an ölǰeitü hoy-yin irgen-i oro’ulǰu irebe či irge čimada öksü ke’en ǰarliq bolba

240. [17b] basa Boro’ul-noyan-i Qori-tümet irgen-tür ča’ura’ulba Tümet irgen-ü noyan Daiduqul-soqor-i ükü’esü eme inü Botoqui-tarqun Tümet irgen-i [18a] medeǰü aǰu’u Boroqul-noyan gürčü qurban haran yeke čerig-eče urida yabura otču üde ǰilda uqamsar berke hoi-tur horum-iyar yabuqun bolun qara’ul-a anu qoyina’un dērmetteǰü horum bo’oǰu Boroqul-noyan-i bariǰu alaǰu’ui Tümet Boroqul-i [18b] alaǰu’ui ke’en medeǰü Činggis qahan maši kilinglaǰu ö’esün morilan tu’urbi’asu Bo’orču Muqali qoyar Činggis qa’an-i bayyitala itqaba ǰiči Dörbetei Dörbei-doqšin-i tüširün čerik qatangquy-a ǰasaǰu möngke tenggeri-yi ǰalbariǰu Tümet irgen-i oro’ulun [19a] sori ke’en ǰarliq bolba Dörbei čerik ǰasarun urida čerig-ün yabuqu qara’ul-un sakiqu mör horum sübes-tür hoqtorqui erbegeǰe’ülǰü hula’an buqa-yin yabuqsan mör-iyer čeri’üt-tür ǰasaqlarun čerig-ün to’otu gü’ün ǰirüge yada’asu [19b] nišiquya ere-tür harban müsüt ǖrge’ülǰü süke uqali kirü’e ši’üči ere-yin ǰer ǰebsek ǰasa’ulǰu hula’an buqa-yin yabuqsan mör-iyer mör-tür bayyiqsan modut hoqtočin čabči’ulǰu kirügede’ülǰü mör bolqaǰu a’ula de’ere qaru’asu Tümet [20a] irgen-ü erüge de’ereče genet qurimlan sa’uqui-tur dawulibai

241. [20b] urida Qorči-noyan Quduqa-beki qoyar Tümet-te bariqdaǰu Botoqui-tarqun-tur tende aǰu’u Qorči-yin [21a] bariqdaqu yosun Tümet irgen-ü ökit qo’astan qučin emes abtuqai ke’en ǰarliq boluqsan-tur Tümet irgen-ü ökit abqu ke’en otqu bolun urida elsekset irgen ǰiči bulqa bolǰu Qorči-noyan-i bariǰu’ui Qorči Tümet-te bariqda[21b]ǰu’u ke’en Činggis qahan medeǰü hoy-yin irgen-ü yabudal Quduqa medemü ǰe ke’eǰü ilē’esü Quduqa-beki basa bariqdaǰu’u Tümet irgen-i oro’ulun bara’asu Boroqul-un yasun-u tula ǰa’un Tümed-i ökbe Qorči qučin ökid-i abuba [22a] Quduqa-beki-de Botoqui-tarqun-i ökbe

242. [22b] Činggis qahan ǰarliq bolǰu eke-de kö’üt de’ü-ner-e irge qubiyaǰu ögüye ke’en ögürün ulus quriya’an ǰobaqsat eke büyü ǰe kö’üd-ün minü aqa oči büi ǰe de’ü-ner-ün minü nilqa Otčigin [23a] büi ǰe ke’eǰü eke-de Otčigin-u qubi ki’et tümen irge ökbe eke čimatču ese dongqotba oči-de yisün minqat irge ökbe Ča’aday-a naiman minqat irge ökbe Ögödey-e tabun minqat irge ökbe Toluy-a tabun minqat [23b] irge ökbe Qasar-a dörben minqat irge ökbe Alčiday-a qoyar minqat irge ökbe Belgütey-ye niken minqan tabun ǰa’ut irge ökbe Da’aritai Gereyit-lu’a bolulčaba ke’en nidün-ü ečine ečitgeye ke’ebesü Bo’orču Muqali [24a] Šigi-qutuqu qurban ügülerün ö’erün qal-iyan sönö’egü metü ö’erün ger-i’e[n] ebdegü metü sayin ečige-yin činu geri’es qaqča abaqa činu qočorču amu ker tebčigü inü ese uqaqsan-tur bütügei sayin ečige-yin činu nilqa nuntuq hüni [24b] butara’ulčaǰu atuqai ke’ekdeǰü qabar-ača hüni ḳangšitala qaqas kelelekdeǰü ǰe deli ke’en sayin ečige-yi setkiǰü Bo’orču Muqali Šigi-qutuqu qurban-u kelen-tür amurliba ǰe

243. [25b] bi eke-de Otčikin-a tümen irge ökčü noyad-ača Güčü Kököčü ungsai Qorqasun dörben-i tüšibe oči-da Qunan Möngke’ür Kete qurban-i tüšibe Ča’adai-tur Qaračar Möngke Idoqudai qurban-i tüšibe basa Činggis qahan ügülerün Ča’adai keče’ü büyyü narin aburitu büyyü Köke-čos [26a] üde manaqar dergede aǰu setkiksen-iyen kelelen atuqai ke’en ǰarliq bolba Ögödei-tür Ilüge Degei qoyar-i tüšibe Tolui-tur edei Bala qoyar-i tüšibe Qasar-tur ekbe-yi tüšibe Alčidai-tur Ča’urqay-yi tüšibe

244. [26b] Qongqotadai Mönglik eči’e-yin kö’üt dolo’an büle’ei [27a] dolo’an-u dumdadu Kököčü Teb-tenggeri büle’e tede dolo’an Qongqotan Qasar-i ömereǰü ǰančiǰu’ui Qasar dolo’an Qongqotan-a ömereǰü ǰančiqda’a ke’en Činggis qa’an-a sögödü’esü Činggis qahan busut-tur kilinglaǰu aqui dumda kelelegü bolun [27b] Činggis qahan kiling-duriyan Qasar-i ügülerün amitu-da ülü ilaqdaqu-ača büle’e či ker ilaqda’a či ke’ekdeǰü Qasar nilbusu alda’at bosču yorčiǰu Qasar ma’uilaǰu qurban üdür ese irebe tende Teb-tenggeri Činggis qa’an-a ügülerün [28a] möngke tenggeri-yin ǰarliq qan ǰa’arit ügülemü nikente Temüǰin ulus barituqai ke’emü nikente Qasar-i ke’emü Qasar-i ese nende’esü mede’e ügei büi ǰe ke’ekdeǰü Činggis qahan mün söni morilaǰu Qasar-i barira odu’asu Güčü Kököčü qoyar Qasar-i [28b] barira otba ke’en eke-de ǰa’aǰu’u eke mede’et söni bö’et uda’aran čaqa’an teme’en kölǰü qara’utai tergetei söni-de dülin yorčiǰu naran urququi-lu’a gürü’esü Činggis qahan Qasar-un qančut huyaǰu maqalai büse inü abču [29a] üge inü asaqun büqüi-tür eke-de gürteǰü Činggis qahan geyekčü eke-deče emi’ebe eke a’urlaǰu gürčü tergen-eče bawu’at eke ö’esün Qasar-un huyaqsat qanču dalǰu talbi’at maqalai büse inü Qasar-a ökčü eke kilinglaǰu a’ur-iyan [29b] darun yadan ǰabilan sa’uǰu qoyar kököd-iyen qarqaǰu qoyar ebüdük dege’ün bisari’ulǰu ügülerün üǰebe-yǖ kököksen köken tanu ene büi ede qadalun da’un qarbiwu’an qaǰaqsat quyyi-yan tasuluqsat Qasar yekibe Temüǰin ene niken kökö minü baraqu [30a] büle’e Qači’un Otčigin qoya’ula bolǰu niken kökö ülü baraqu büle’e Qasar bürün qoyar büri kököt minü baraǰu če’eǰi minü a’ui boltala amurli’ulǰu če’eǰi a’ui bolqaqu büle’e te’über erdemtü Temüǰin minü če’eǰi erdemtü Qasar minü [30b] qabu güčü erdemtü tula

edö’e daisun gü’ün-i muqutqabai ke’eǰü Qasar-i üǰen yadamui ta ke’ebe eke-yi amurli’ulun baraǰu [31a] Činggis qahan ügülerün eke-yi kilinglaqdaǰu

ke’eǰü ičuya bida ke’eǰü ičubai eke-de ülü mede’ülün ečine’ün Qasar-un irge inü abču Qasar-a mingan dörben ǰa’ut irge ökbe eke medeǰü [31b] tere setkil-tür ötör dötöleksen yosun teyimü alayirtai ebke tende qulaǰiǰu Barquǰin oron buru’utba

245. [33a] te’ünü qoyina yisün keleten irgen Teb-tengeri-tür quriǰu Činggis qa’an-u kirü’e-deče olon Teb-tenggeri-tür quriqun bolbai teyin quriqui-tur Temüge-otčigin-a qariyatan irgen Teb-tenggeri-tür otču’ui Otčigin-noyan oduqsan irge-ben [33b] quyira Soqor neretü elči-yen ilēǰü’üi Te[b]-tenggeri Soqor elči-de ügülerün Otčigin ta ǰirin elčiten bolǰu’ui ke’eǰü Soqor elči-yi inü ašgiǰu yabuqan eme’el inü ǖrgeǰü qari’ulǰu’ui Otčigin Soqor elči-yen ašgiǰu [34a] yabuqan ilēkdeǰü manaqarši Otčigin ö’esün Teb-tenggeri-tür otču ügülerün Soqor elči-yen ilē’esü ašgiǰu yabuqan ilēǰü’ü edö’e bi irge-ben quyira irebe ke’ekdeǰü dolo’an Qongqotan Otčigin-i endeče tendeče qa’aǰu Soqor [34b] elči-yen ilēgü činu ǰöb büi ke’eǰü bariqu-ača tusqu-ača kikderün ayuǰu Otčigin-noyan ügülerün elči ilēgü minu’ai buru’u ke’eǰü’ü dolo’an Qongqotan ügülerün buru’u bö’esü namančilan sögöt ke’eǰü Teb-tengeri-yin qoyinača sögöt-[35a]-geǰü’üi irge-ben ba ese ökteǰü Otčigin manaqarši erte Činggis qa’an-i bosu’ai üdü’üye oron dotora büqüi-tür oroǰu uyyila’at sögötčü ügülerün yisün keleten irgen Teb-tenggeri-tür či’uldaǰu nada qariyatan irge-ben Teb-tenggeri-deče [35b] quyura Soqor neretü elči ilēlü’e Soqor elči-yi minü ašgiǰu yabuqan eme’el ǖrgeǰü ilēkdeǰü bi ö’esün quyura odu’asu dolo’an Qongqotan-a endeče tendeče qa’aǰu namančila’ulǰu Teb-tenggeri-yin goyinača sögötke’üldebe kē’et [36a] uyyilaba Činggis qa’an-i donqodu’ai üdü’üye Börte üǰin dotora öngdeyiǰu sa’uǰu könǰile-yi’en ǰaqa-bar ebče’ü-ben tüyitčü Otčigin-u uyyilaqu-yi üǰeǰü nilbusu alda’at ügülerün yekikset Qongqotan tede öčigen Qasar-i ömöreǰü ǰančiǰu [36b] gü büle’ei edö’e basa ene Otčigin-i yekin qoyinača’an sögötgemüi yambar yosun bolumui bel ede čigöt narat metüs de’ü-ner-i činu eyin oyisulaldumui ünen ber mono qoyina

ken-e mede’ülkün tede

ken-e mede’ülkün tede čigöt narat metü de’ü-ner-i činu eyin oyisulatqun haran minü qurban dörben üčǖget mawun mandutala minü [37b] ya’u mede’ülkün tede yekikset Qongqotan büle’e tede de’ü-ner-iyen tedene teyin ki’ülǰü ker üǰeǰü amu či ke’e’et Börte üǰin nilbusun aldaba Börte üǰin-ü ene üge-tür Činggis qahan Otčigin-a ügüler-ün Teb-tenggeri edö’e iregü čidaquy-ača [38a] ker ba üyyiletdü’esü či mede ke’ebe te’üntü Otčigin bosu’at nilbusu’an arči’at qarču qurban bökös-i beletčü bayyiba qurumut atala Mönglik ečige dolo’an kö’üt-lü’e-ben ireǰü dolo’an büri oroǰu Teb-tenggeri tüsürge-yin [38b] bara’un ete’et sa’uqui-lu’a Otčigin Teb-tenggeri-yin ǰaqa inü bariǰu öčigen üdür namayi namančilan büle’e či sorilduya ke’eǰü ǰaqa inü bariǰu e’üten ǰük čirbe Teb-tenggeri Otčigin-u esergü ǰaqa bariǰu barilduba Te[b]-tenggeri-yin [39a] <yin> maqalai barilduqui-tur qolu[m]ta teri’ün-e unaba Mönglik ečige maqalai inü abču hünüsčü ebür-tür-iyen talbiba Činggis qahan ügülerün qarču bökö güčü temečeldütkün ke’ebe Otčigin Teb-tenggeri-yi čirčü qarurun e’üten [39b] bosoqa ǰa’ura urida beledüksen qurban bökös esergü Teb-tenggeri-yi bari’at čirčü qarču niru’u inü ququlǰu ǰewün ete’ed-ün terged-ün üǰü’ür-e o’orču Otčigin oroǰu ügülerün Teb-tenggeri namayi namančilan büle’e sorilduya ke’esü ülü bolun [40a] arqalaǰu gebtemü čaqtu nökör aǰu’u kē’esü Mönglik ečige uqaǰu nilbusu alda’at ügülerün

nököčebe bi ke’eqüi-lü’e irqo’an Qongqotan kö’üt inü e’üten [40b] bosoǰu qolumta to’orin bayyiǰu qančud-iyan šimaliqaqdarun Činggis qahan gerelǰü šiqaqdaǰu ǰayila qaruya ke’e’et qarqu-lu’a Činggis qa’an-i horčin qorčin turqa’ut to’orin bayyibai Teb-tenggeri-yi terged-ün üǰü’ür-e niru’u ququlǰu [41a] o’oruqsan-i Činggis qahan üǰeǰü qoyitu’ul-ača niken boro qošliq abčira’ulǰu Teb-tenggeri-yin de’ere inü talbi’ulǰu kölge oro’ulutqun newüye ke’eǰü tendeče newübei

246. [42b] Teb-i talbiqsan qošliq-un erüge tüliǰü e’üten [43a] daruǰu hara saki’ulu’asu qutu’ar söni üdür šira-da ger-ün erüge ne’eǰü beye selte qarču’u bolqa’asu maqat Teb inü tende bolqaqdaba Činggis qahan ügülerün Teb-tenggeri de’ü-ner-tür minü qar köl gürgeksen-ü tula de’ü-ner-ün minü ǰa’ura [43b] oro ügei ǰinggügü-yin tula tenggeri-de ese ta’alaqdaǰu ami-yan beye selte abču otdaba ǰe ke’ebe Činggis qahan Mönglik ečige-yi tende dongqodurun kö’üd-ü’en aburi ülü itqan denggečen setkikün bolun Teb-tenggeri-yin teri’ün-tür gürbei [44a] ta tanu teyimü aburi uqaqsan bö’esü amuqa Altan Qučar-tan-u yosu-ban bolqaqtaqun büle’ei ta ke’eǰü Mönglik ečige-yi dongqotču dongqodun baraǰu ǰiči manaqar<u> ügüleksen-i üdeši hudaru’asu üde-yin ügüleksen-i manaqar [44b] hudaru’asu hičere maqa ke’ekdegü ele urida üge baraqdalu’a ǰe teli ke’en soyurqaǰu ǰiči ǰaliraba alus aburi-yan tataqsan bö’esü Mönglik ečige-yin uruq-tur ken denggečekün büle’ei ke’ebe Teb-tenggeri-yi ügei bolqa’at [45b] Qongqotan čirai ǰibturaǰu’ui ǰe