CAPÍTULO OCHO

198. [1a] Merkit irgen dauliǰu Toqto’a-beki-yin yeke kö’ün Qudu-yin qadu<n>t Tügei Döregene ǰirin-eče Döregene-yi tende Ögödei qahan-na ökbe Merkid-ün ǰarimut ulus [1b] dayiǰiǰu Taiqal-qorqa qorqalaǰu’ui tende Činggis qahan ǰarliq bolurun Sorqan-šira-yin kö’ün Čimbay-yi noyalaǰu ǰewün qar-un čeri’üd-iyer qorqalaqsat Merkid-i e’ere’ülün ilēbei [2a] Toqto’a Qudu Čila’un kö’üd-iyer-iyen čö’en beyes dayyiǰiǰu qaruqsan-i Činggis qahan nekeǰü Altay-yin ebür-e übülǰeǰü hüker ǰil qabur Aray-iyar dabaǰu odu’asu Naiman-u Güčülük qan ulus-iyan abqa’ulǰu tere dayyiǰiǰu qaruqsa’ar čö’en [2b] gü’ün Merkid-ün Toqto’a qoyar neyileǰü Erdis-ün Buqdurma huǰa’ur-a qamtutču čerig-iyen ǰasaǰu aǰu’ui Činggis qahan gürčü bayyildu’asu Toqto’a tende šiba-yin sumun-a tusdaǰu unaǰu’u kö’üt inü yasu inü barin yadaǰu beye-yi inü [3a] abču odun yadaǰu teri’ü inü hoqtolǰu abču yorčiǰu’u tende Naiman Merkit bolun qamtutču bayyildun yadaǰu buru’uilan gödölürün Erdiš ketülürün čübtüsčü olonki-yan usun-tur ükü’ülǰü’üi čö’en qaruqsat Naiman [3b] Merkit Erdiš ketülün baraǰu qaqačan gödölǰü’üi Naiman-u Güčülük qan Uiγurtai Qarlu’ud-i da’arin Sarda’ul-un qaǰar-a Čui-müren-e bükün Qara-kidad-un Gür qan-tur neyilen otču’ui Merkid-ün Toqto’a-yin kö’üt Qudu Qat [sic] Čila’un [4a] teri’üten Merkit ḳanglin-i Kimča’ud-i da’arin yorčiǰu’ui tendeče Činggis qahan qariǰu Aray-iyar dabaǰu a’uru’ut-tur bawubai Čimbai Taiqal-qorqa qorqalaqsat Merkid-i muqutqaǰu’ui tende Merkid-i Činggis qahan ǰarliq bolurun [4b] kiduqun-i anu kidu’ulǰu hüleksed-i anu čeri’üt-te tala’ulbai basa urida oroqsan Merkit a’uru’ud-ača dayyiǰin bosču’u a’uru’ut-tur bükün kötöčin bidanu tedeni daruǰu’u tende Činggis qahan ǰarliq [5a] bolurun tumdaqa ba a’uluya ke’elü’e müt ele dayyiǰin aǰu’u ke’en Merkid-i ǰük ǰük hülüttele qubiya’ulbai

199. [6a] mün hüker ǰil Činggis qahan ǰarliq bolurun Sübe’etey-yi temür telegetü-yi Toqto’a-yin Qudu Qal Čila’un teri’üten kö’üd-i inü neke’ülün ilērün Sübētey-e Činggis qahan ǰarliq bolǰu [6b] dawu bari’ulurun Toqto’a-yin Qudu Qal Čila’un teri’üten kö’üt inü odun oqǰatču qarin qarbučaǰu uqurqatu qulan sumutu buqu bolǰu otbai teden-i ǰi’ürtü bolǰu nisču tenggeri-tür qaru’asu či Sübe’etei šingqor [7a] bolǰu nisču ülü’ü bari’uǰiyi tarbaqan bolǰu kimusu’ar-iyan maltaǰu qaǰar-tur oro’asu čalir bolǰu čokiǰu eriǰü ülü’ǖ güyičeǰü či ǰiqasun bolǰu Tenggis dalai-tur oro’asu či Sübe’etei gölmi qubči’ur bolǰu ši’üǰü [7b] qubčiǰu ülü’ü abqu či basa ündür daba’a daban örgen müren ketülün ilēbe čimayi qaǰar-un qola-yi setkiǰü čerig-ün ula’a turu’ai üdü’üye qayirala[t]qun günesüten bara’ai üdü’üye quǰi’atqun aqta turun bara’asu qayirala’asu [8a] ülü boluyi günesün baran bara’asu quča’asu ülü boluyi mör-tür tanu görö’esün olon büi ǰe alus setkiǰü yabuqui-tur čerig-ün gü’ün-i görö’esün-tür bü ha’ulqatqun kem ügei bu abalatqun čerig-ün gü’ün-e günesün-e neme’esün önggegü’en [8b] boltuqai ke’en abalabasu kemleǰü abalatqun kemten aba-dača anggida čerig-ün gü’ün-ü eme’el-ün qudurqa bü qudurqala’ul qada’ar ülü nemürgen sudalbiǰu yabutuqai teyin ǰasalduǰu yabu’asu čerig-ün gü’ün ha’ulun ker čidaqu [9a] eyin ǰasaqlaǰu bö’et ǰasaq dabaqsad-i bariǰu nišituqai bidanu ǰarliq dabaqsad-i bidana taniqdaqun metüs-i bidana ökčü iretkün bidana ülü taniqdaqun olon-i

möngke tenggeri-de güčü a’uqa nemekdeǰü Toqto’a-yin kö’üd-i qar-duriyan oro’ulu’asu bidan-tur abčiratala ya’un büi tende ta gētkün ke’en ǰarliq bolba [10a] Sübe’etey-ye basa Činggis qahan ügülerün čimayi ayala’urun bi üčǖgen čaq-tur qurban Merkid-ün Uduyit-ta Burqan-qaldun-ni qurbanta quči’ulǰu ayu’uldala’a bi teyimü öšten irgen-i edö’e basa aman kelen aldaǰu otču’ui [10b] urtuyin üǰü’ür-e gün-nü hiru’ar-a gürülčetügei ke’en neke’ülün üǰü’ülen temür telege deletčü hüker ǰil ča’ura’ulbai bidani ečine ber bö’esü ile metü qolo ber bö’esü oyira metü setkiǰü yabu’asu de’ere tenggeri-de ber [11a] ihe’ekdemüi ǰe ta ke’en ǰarliq bolba

200. [12a] Naiman Merkid-i muqutqan bara’asu amuqa Naiman-lu’a bürün tede ulus-iyan abda’asu mün tabun nököttü o’orčaq bolǰu Tanglu de’ere qarču uqulǰa alaǰu širaǰu iderün tende amuqa nököt-te’en ügüleǰü’ü ken-ü kö’üt ene üdür uqulǰa [12b] alaǰu eyin idemü ke’eǰü’ü tere uqulǰa-yin miqa iden büküi ǰa’ura tabun nököt inü amuqa-yi qardaǰu bariǰu Činggis qahan-tur abčiraǰu’u amuqa nököt-te’en bariǰu irekdeǰü qahan anda-da ügüle

ke’en [13b] ügüle’esü amuqa-yin tere üge-tür Činggis qahan ǰarliq bolurun tus qan-duriyan qar gürgeksen gü’ün-i ker a’uldaqu teyimün gü’ün ken-tür nököčegü tus qan-duriyan qar gürgekset haran-i uruq-a anu gürtele mököri’ülütkün ke’en [14a] ǰarliq bolba mün amuqa-yin ile imayi qardaqsan haran-i mököri’ülǰü ökbei Činggis qahan amuqa-da ügüle ke’en ügülerün edö’e bida qoyar qamtutba nököčeye öre’ele kilgün bolulčaǰu a’asu ö’ermičilen [14b] qaqačan setkimü či edö’e niken-e qamtu aǰu

ilēksen tusa činu büi ǰe basa Naiman irgen-i

ke’eǰü kele ilēksen činu tusa bolǰu’ui ǰe ke’en

201. [16b] ügüle’esü amuqa ügülerün erte üdür üčǖget čaq-tur Qorqonaq-ǰubur-a qan anda-[17a]-lu’a anda ke’eldürün ülü šinggeqüi ide’e ideldüǰü ülü umartaqu üges ügüleldüǰü

edö’e qan anda minü soyurqaǰu namayi nököčeye ke’eǰü’üi nököčeqüi čaq-tur ese nököčeldübe bi edö’e anda

qan oro čimadur ǰoriba delegei edö’e [18b] belen boluqsan-tur nököčeǰü ya’un tusa bolqu bi munda anda-yin qara sönin-ü ǰewüdün-tür činu oroqu bi gege’en üdür-ün setkil činu ǰoba’aqu bi

edö’e ene törelki-tür anda ba qoyar-un urququi naran-nača šinggeqüi naran-tur gürtele nere minü gürbe ǰe anda sečen eketü törülki külük töreǰü erdemü[t]ten de’ünertü örlü’üt [19b] nököd-iyer-iyen dalan qurban aqtas-iyar-iyan bolǰu anda-da hülekdebe ǰe bi bürün eke ečige-deče üčǖgen qočorču de’ü-ner üge<y>’ü eme minü domoqči itegel üge<y>ü nököt-tü tewüber tenggeri-eče ǰaya’atu anda-da [20a] hüldekdebe ǰe anda soyurqa’asu namayi ötör nököče’esü anda ǰürüge-ben amumu ǰe či anda soyurqaǰu ala’ulurun čisu ülü qarqan ala’ul üküǰü gebte’esü ölük yasun minü ündür etügen-tür e’üre turuq uruq-un uruq-a [20b] činu gürtele ihēǰu öksü hirü’er boluyu ǰe bi huǰa’ur ö’ere törülkitü büle’e bi hüle’ü törülkitü anda-yin sülder-e daruqdaba ǰe bi ügüleksen üges minü ülü umartan üde manaqar duratču ügüleldü[t]kün ta edö’e [21a] namayi ötörletügei ke’en ügüle’esü ede’er üges-tür inü Činggis qahan ügülerün anda minü anggida ber yabuǰu bidan-tur aman dü’üren keleleǰü amin-tur qor setkigü-yi inü ese sonosdaba ǰe surdaqu gü’ün büle’e mün ülü [21b] bolumui ükü’ülüye kē’esü tölge-tür ülü oromui šilta’an ügei amin-tur qor ki’esü ülü ǰokimui kündü mörtü gü’ün büi ene maqa šilta’an inü ügületkün erte Čoǰi-darmala Taičar qoyar-un adu’u-ban de’ermedülčeksen-ü tula [22a] amuqa anda či buru’uy-a bulqa köyitčü ireǰü Dalan-balǰut-ta qatqulduǰu erene-qabčiqay-a qorqoǰu namayi tende ese’ǖ ayu’ulula’a či edö’e nököčeye kē’esü ülü boluyu ami činu qayira’asu ese bolba či ke’en ügületkün [22b] edö’e činu üge-ber čisu ülü qarqan nökči’etügei ke’en ügüle kē’et čisu ülü qarqan nökči’eǰü yasu inü ile bü gētkün sayitur baritqun ke’en ǰarliq bolba amuqa-yi tende nökči’eǰü yasu inü bari’ulba

202. [24a] tedüi sisgei to’urqatu ulus-i šidurqutqaǰu bars ǰil Onan-nu teri’ün-e quriǰu yisün költü čaqa’an tuq bayyi’ulu’at Činggis qahan-na qan nere tende ökbei Muqali-da guy-ong nere tende gü [24b] ökbe ebe-yi Naiman-nu Güčülük qan-i neke’ülün tende gü ča’ura’ulbai Mongqolǰin ulus-i ǰibšiyerün baraǰu Činggis qahan ǰarliq bolurun ulus bayyi’ululčan yabulduqsat-ta minqan minqalaǰu minqad-un noyat tüšiǰü soyurqal üge ügülesü ke’en [25a] ǰarliq bolba minqad-un noyat tüšin nereyidürün Mönglik ečige Bo’orču Muqali guy-ong Qorči Ilügei ürčedei Qunan Qubilai elme Tüge Degei Tolon Önggür Čülgetei Boroqul Šigi-qutuqu Göčü Kököčü Qorqosun Hüsün Quyildar Šiluqai etei Taqai [25b] Čaqa’an-qo’a Alaq Sorqan-šira Buluqan Qaračar Kökö-čos Süyiketü Nayya’a ungšoi Güčügür Bala Oronartai Dayir Müge Buǰir Mönggü’ür Dolo’odai Bögen Qudus Maral ebke Yuruqan Kökö ebe Udutai Bala-čerbi Kete Sübe’etei Möngkö-qalǰa [26b] Qurčaqus Geügi badai Kišiliq Ketei Ča’urqai Onggiran Toqon-temür Megetü Qada’an Moroqa Dori-buqa Iduqadai Siraqul Dawun Tamači Qa’uran Alči To[b]saqa Tungquidai Tobuqa Aǰinai Tüyideger Sečewür eder Olar-güregen Kinggiyadai [26b] Buqa-güregen Quril Ašiq-güregen Qadai-güregen Čigü-güregen Alči-güregen qurban minqat Onggirat Butu-güregen qoyar minqat Ikires Önggüd-ün Alaquš-digit-quri-güregen tabun minqat Önggüt hoy-yin irgen-eče anggida Mongqol ulus-un minqad-un noyad-i Činggis qahan-nu [27a] nereyidüksen yeren tabun minqad-un noyat bolba

203. güreget-lü’e niken-e basa Činggis qahan ǰarliq [27b] bolurun edö’e nereyidükset yeren tabun minqad-un noyad-i minqad tüši’et bürün tere dotora Činggis qahan ǰarliq bolurun tusatan-a soyurqal öksü ke’en Bo’orču Muqali teri’üten noyad-i iretügei ke’eküi-tür ger dotora Šigi-qutuqu büle’e [28a] urira ot ke’en Šigi-qutuqu-da ügüle’esü Bo’orču Muqali-tan ken-eče hüle’ü tusa kile’e ken-eče hüle’ü güčü ögüle’e soyurqal ökdegüye bi ya’un duta’u tusa ese bolula’a ya’un duta’u güčü ese ögüle’e bi [28b]

edö’e nada yambar soyurqal ögümü ke’eǰü’üi tere üge-tür Činggis qahan Šigi-qutuqu-da [29b] ügülerün ǰirqodu’ar de’ü busu’ū či oroču de’ü-de’en čimada soyurqal de’ü-ner-ün qubi-yi-yar qubilaldu basa tusas-un činu tula yisün aldal-tur bü aldatuqai ke’en ǰarliq bolba möngke tenggeri-de ihe’ekdeǰü gür ulus-i ǰükle’ülǰü [30a] büküi-tür či üǰegü-yin nidün sonosqu-yin čikin bolǰu gür ulus-i eke-de bidana de’ü-ner-e kö’üt-te qubi irgen-ü nere’er isgei tu’urqatan-i iriče’ülǰü qabdasun e’üdeten-i qaqača’ulǰu qubilaǰu ök ken ber činu üge büši bü [30b] bolqatuqai ke’en ǰarliq bolba basa Šigi-qutuqu-yi gür ulus-un

ükü’üldekün yosutan-i ükü’ül alda’uldaqun yosutan-i alda’ul ke’en gür de’ere-yin ǰarqu tüšibe basa gür irgen-ü [31a] qubi qubilaqsan-i ǰarqu ǰarqulaqsan-i kökö debter bičik bičiǰü debterleǰü uruq-un uruq-a gürtele Šigi-qutuqu-yin natur eyetüǰü yosulaǰu kökö bičik čaqa’an ča’alsun-tur debterleksen-i bü ye’ütketügei ye’ütkekün haran [31] aldal-tan boltuqai ke’en ǰarliq bolba Šigi-qutuqu ügülerün minü metü oroču de’ü sača’u denggečen qubi ker abqu soyurqa’asu siro’ai yo’urqatu balaqasun-ača ökgü-yi qahan-nu soyurqal medetügei ke’en öčiǰü’ü [32a] ene üge-tür ö’er-ün beye-ben či čaqlaba či mede ke’ebe Šigi-qutuqu ö’er-iyen teyin soyurqa’ulun baraǰu qarču Bo’orču Muqali-tan noyad-i uriǰu oro’ulǰu’u

204. [33a] tende Činggis qahan ǰarliq bolǰu Mönglik ečige-de ügülerün

tusa ihe’el [33b] činu kedün ber aǰu’u tere dotora Ong qan ečige Senggüm anda qoyar namayi arqadan uriqsan-tur ayisurun ǰa’ura Mönglik ečige-yin ger-tür qono’asu Mönglik ečige či ese itqa’asu

tere tusa-yi sayi setkiǰü uruq-un uruq-a gürtele ker umartaqdaqu tere tusa setkiǰü edö’e sa’uri ene nu’u huǰa’ur-a sa’ūlǰu hon-tur sara-tur sataǰu öklige soyurqa čimada öksü mali’an asuqai [34b] uruq-un uruq-a gürtele ke’en ǰarliq bolba

205. basa Činggis qahan Bo’orču-da ügülerün üčǖgen [36a] čaq-tur širqa aqtatan naiman morit de’ermetteǰü ǰa’ura qurban qonoǰu nekeǰü ayisuḳui-tur ǰolqaldubai ǰe či tende ügülerün bengleniǰü ayisuḳui nökör-tür nököčeldüsü ke’en ger-tür ečige-düriyen ber kelen üge<y>’ü-ben sa’an arun [36b] nambuqa sa’ulqa-ban ke’er-e bürgüǰü minü oqatur qongqor-i talbi’ulǰu nada oroq šingqula-yi unu’ulǰu či ö’esün qurdun qubi-yi unuǰu adu’u-ban eǰen ügei talbiǰu ya’araǰu ke’er-eče bü’et namalu’a nököčeǰü basa qurban qonoq nekeǰü [37a] širqa aqtatan-i de’ermedüksen güre’en-tür gürü’esü güre’en-ü kiǰi’ar-a bayyiqun-i de’ermedün hüldeǰü duta’aǰu abčirabai ǰe bida qoyar ečige činu Naqu-bayan aǰu’u či qaqča kö’ün inü ya’u medeǰü nadur nököčegü [37b] büle’e setkil-ün külüg-iyer nököčebe ǰe či te’ünü qoyina setkiǰü yabuǰu bi Belgütey-yi ilēǰü nököčeye kē’esü či bökötür qonqor-i unuǰu boro örmege-ben böktörčü nököčen ire’esü qurban Merkit bidan-tur ireǰü [35a sic] Burqan-ni qurban-ta quči’ulqui-tur qučilduba ǰe či basa te’ünü qoyina Tatar irgen-tür Dalan-nemürges-te šitü’e’eldüǰü qono’asu qura üdür söni rgülǰi ǰüsereküi-tür söni namayi noyir atuqai ke’en nemürge-ben [35b sic] nemürekse’er minü de’ere qura ülü čuburi’ulun söni da’ustala bayyiǰu öre’ele köl-iyen qaqčan-da ye’ütkeǰü büle’e či külüg-ün činu belge aǰu’u ǰe te’üneče busu ali külüg-i činu ügüleǰü da’usqu Bo’orču Muqali qoyar [38a] ǰö[b] minü yabutala ǰiktüǰü buru’u-yi minü bayyitala itqaǰu ene oron-tur gürgebe edö’e bürin-ü de’ere sa’uri sa’uǰu yisün alda[l]-tur bü aldatuqai Bo’orču bara’un qar-un Altai derelegün-ü tümen medetügei ke’en [38b] ǰarliq bolba

206. [39a] basa Muqali-da Činggis qahan ügülerün bida [39b] Qorqonaq-ǰubur-un Qutula qan-nu de[b]segü Saqlār-modun-a bawu’asu Muqali-da tenggeri-yin ǰa’arin ǰa’aqsan üge temteg-ün tula bi tende Gü’ün-qo’a-yi setkiǰü Muqali-da üge baralu’a tewüber sa’uri de’ere sa’uǰu Muqali-yin uruq-un uruq-a [40a] gürtele gür irgen-ü guy-ong boltuqai ke’en guy-ong nere ökbe Muqali guy-ong ǰewün qar-un Qara’un-ǰidün-i derelegün-ü tümen medetügei ke’en ǰarliq bolba

207. [40b] Činggis qahan Qorči-da ügülerün ǰöngleǰü namayi üčǖgen büqüy-eče eǰi’e turuq

nendü qutuq bolǰu [41a] yabuba ǰe či Qorči tere čaq-tur ügülerün ǰöng ǰöb bolu’asu tenggeri-de setkil-tür gürgekde’esü nama qučin emestü bolqa ke’ele’e či edö’e ǰöb tula soyurqaǰu ede oroqsat irgen-ü sayin eme-yi sayin öki [41b] üǰeǰü qučin emes songquǰu a[b] ke’en ǰarliq bolba basa Qorči qurban minqat Ba’arin-u de’ere Taqai Ašiq qoyar-lu’a Adarkin-u Činos Tö’ölös Telenggüt bolun tüme dü’ürčü Qorči medeǰü Erdiš qudus hoy-yin irgen-tür [42a] gürtele nuntuq darqalan nuntuqlaǰu hoy-yin irgen-i daru’ul-un Qorči tümen medetügei ke’en ǰarliq bolba Qorči-dača eye üge<y>’ü hoy-yin irgen eyin teyin bü yabutuqai eye üge’ü yabuqu-yi ya’u sa’araqdaqu ke’en ǰarliq bolba

208. [43a] basa Činggis qahan ürčedey-e ügülerün erkin tusa činu Kereyit-lu’a Qalaqalǰit-elet qatqulduqui-tur herüǰü büqüi-tür Quyildar anda aman aldaba ǰe üyyile inü ürčedei čü üyyiletbe ǰe üyyiledürün ürčedei či do[b]tulǰu irgin-i [43b] Tübegen-i Dongqayid-i Quri-šilemün-i minqan turqa’ud-i erkit čeri’üd-i bügüde-yi daruǰu yeke qol-tur gürčü Senggüm-ün enggesge qačar učumaqār qarbuqsan-u tula möngke tenggeri-de e’üden ǰilo’a negekdebei ǰe Senggüm-i ese širqaqsan bö’esü [44a] yambar maqa bolqun büle’ei bida ürčedey-yi erkin yeke tusa tere bolba ǰe tere qaqačaǰu Qalqa huru’u newürün ürčedey-yi ündür a’ula-yin nemüre metü setkiǰü yabuqu büle’e bi tere otču Balǰuna-na’ur usulara gürbe ǰe ǰiči [44b] Balǰuna-na’ur-ača morilarun ürčedey-yi alginčilaǰu Kereyit-tür morilaǰu tenggeri qaǰar-a güčü nemekdeǰü Kereyit irge muqutqaǰu dawuliba erkit ulus ongǰaldaǰu Naiman Merkit čirai-ban ququraǰu bayyildun yadaǰu busangqaqdabai ǰe [45a] Merkit Naiman-i busangqui so’or-tur Kereyid-ün aqa-gambu ǰirin ökid-ü’en šiltag-iyar ö’erün qariyatan ulus-iyarān tumtaqa aqsan aǰu’u ǰe nökö’ete dayyisun bolun qaqačaqsan-i ürčedei uduǰu arqa-bar aqa-gambu-yi qaqačan baraqsan-i [45b] qartaǰu bariǰu bütü’eǰü’ü ǰe tere aqa-gambu-yin ulus-i nökö’ete ülütken talabai ürčedey-yin nökö’e tusa inü ene büi ǰe

Činggis qahan Ibaqa-beki-yi [46a] ürčedey-ye soyurqaǰu ögürün Ibaqa-da ügülerün čimayi ülige če’eǰi činu üge’üi üǰesgüleng tala mawui ese ke’ebe ǰe bi ebür-tür köl-tür oroqsan ǰerge-tür ǰergelen bawuqsan čimayi ürčedey-ye soyurqarun yeke töre setkiǰü [46b] ürčedey-yin

töre setkiǰü čimayi ökbe mono qoyina minü uruq bidanu [47a] oro sa’uǰu ene metü tusa kiksen töre setkiǰü minü üge buši ülü bolqan uruq-un uruq-a gürtele Ibaqa-yin oro bü tasultuqai ke’en ǰarliq bolba basa Činggis qahan Ibaqa-da ügülerün aqa-gambu ečige činu čimada qoyar ǰa’ut inǰes čimada [47b] Ašiq-temür bawurči Alčiq-bawurči qoyar ökčü büle’e edö’e Uru’ut irgen-tür či odurun geriyes-iyen nada inǰes-eče’en Ašiq-temür bawurči-yan niken ǰa’un-i ökčü ot ke’eǰü abu’a[t] basa Činggis qahan ürčedey-e ügülerün Ibaqa-yi-yan [48a] čimada ökbe dörben minqat Uru’ud-iyan či medeǰü ülü’ǖ aqu či ke’en soyurqaǰu ǰarliq bolba