ĺðºâä¿ãýýð á¿ëýã

ÆÀÌÓÕÀ ÁÀ ÒÀÉ×ÓÓÄÒÀÉ ÒÝÌÖÑÝÍ ÍÜ

127. Àðõàé Õàñàð ×àóðõàí õî¸ðûã Æàìóõàä ýë÷ áîëãîæ î÷óóëáàë, Æàìóõà ¿ã¿¿ëð¿¿í: «Àëòàí Õó÷àð õî¸ðò î÷èæ õýë: Àëòàí, Õó÷àð òà íàð Òýì¿æèí àíä (íàéç) áèä õî¸ðûí çàâñàðò ñ¿âýýã ñ¿ëáýæ, õàâèðãûã õàòãàæ þóíä ñàëãàâ? Òýì¿æèí áèä õî¸ðûã õàìò áàéõàä ò¿¿íèéã õàí ýñ áîëãîñîí áàéòàë, îäîî ÿìàð ñàíààãààð ò¿¿íèéã õàí áîëãîâ? Àëòàí, Õó÷àð òà õî¸ð õýëñýí ¿ãýíäýý õ¿ð÷ Òýì¿æèí àíäûí ñýòãýëèéã àìðóóëæ, àíäàä ñàéí íºõºð áîëæ ÿâ» ãýæ õýë¿¿ëæýý.

128. Ò¿¿íèé õîéíî, Æàëàìà [óóë]-ûí ºâºð ªëãèé áóëàã ãýäýã ãàçàð íóòàãëàí ñóóãàà, Æàìóõûí ä¿¿ Òàé÷àð, Ñààðü-õýýð ãýäýã ãàçàð áàéãàà ìàíàé ƺ÷è-Äàðìàëàãèéí àäóóã äýýðýìäýõýýð ÿâæ ƺ÷è-Äàðìàëàãèéí àäóóã Òàé÷àð äýýðýìäýí îäîâ. ¯¿íä ƺ÷è-Äàðìàëà, àäóóãàà äýýðýìäýãäýýä íºõºä íü ç¿ðõ øàíòàð÷ ÿâàõã¿é áîäìîãö, ƺ÷è-Äàðìàëà ººðºº ãàíöààð íýõýæ, øºíº àäóóíû çàõàä õ¿ðýýä ìîðèíûõîî äýë äýýð ýëãýýðýý õýâòýæ î÷îîä Òàé÷àðûí íóðóóã õóãà õàðâàí àëæ àäóóãàà áóöààæ àâààä èðæýý.

129. «Ä¿¿ãýý Òàé÷àðûã àëàãäàâ ãýæ Æàìóõà, Æàäàðàíû àðâàí ãóðâàí îòãèéã íýãòãýí òýðã¿¿ëæ, ãóðâàí ò¿ìýí öýðãèéã àâ÷ Àëàãóóä, Òóðãàãóóä óóëûã äàâæ, ×èíãèñ õààíä õàëäàõààð àéñóé» ãýæ Èõèðýñ îâãèéí Ì¿ëõý-òîòàã, Áîðîëäàé õî¸ð ×èíãèñ õààíûã Õ¿ðýëõýä áàéõàä õýëæ èðýâ. Ýíý ìýäýýã àâààä ×èíãèñ õààí, àðâàí ãóðâàí õ¿ðýýíýýñýý ãóðâàí ò¿ìýí öýðãèéã àâ÷, Æàìóõûã óãòàæ ìîðäîîä Äàëàíáàëæóä ãýäýã ãàçàð áàéëäàâ. ×èíãèñ õààí, Æàìóõàä øàõàãäàæ Îíîí ìºðíèé Çýýðýí ãýäýã õàâöàëä øóðãàæ îðîâ. ¯¿íä Æàìóõà ¿ã¿¿ëð¿¿í: «Îíîíû Çýýðýí õàâöàëä òýäíèéã áèä øóðãóóëàâ» ãýæ áóöàõäàà ÷èíîñ îâãèéí çàëóóñûã äàëàí òîãîîíä áóöàëãàæ, Íý¿äýé öàãààí ãóàãèéí òîëãîéã îãòîëæ ìîðèíû ñ¿¿ëä ÷èð÷ îäæýý.

130. Æàìóõûã õàðüñíû õîéíî òýíäýýñ Óðóóä àéìãèéí Æ¿ð÷èäýé, Ìàíãóä àéìãèéí Õóéëäàð íàð õàðüÿàò àéìãàà äàãóóëæ Æàìóõààñ ñàëààä ×èíãèñ õààíûã ò¿øèæ èðýâ. Õîíõîòàíû Ìýíëèã ýöýã, Æàìóõûã äàãàæ áàéñàí áºãººä îäîî äîëîîí õºâ¿¿íýý äàãóóëàí, Æàìóõààñ õàãàöàæ, ×èíãèñ õààíä íèéëýí èðýâ. Æàìóõààñ ºäèé óëñ èðãýí ñàëæ, ×èíãèñ ººðòºº èðýâ ãýæ áàÿñ÷, ×èíãèñ õààí, ªýë¿í ¿æèí, Õàñàð, Æ¿ðõèíèé Ñà÷à áýõè, Òàé÷ó íàð Îíîíû øóãóéä íèéëæ õóðèìëàâ. ×èíãèñ õààí, ªýë¿í ¿æèí, Õàñàð, Ñà÷à áýõè íàðò òýðã¿¿ëýí íèæýýä õóíäàãà áàðèâ. Äàðàà íü Ñà÷à áýõèéí áàãà ýõíýð Ýáýõýéä òýðã¿¿ëýí õóíäàãàëàõàä, Õîðèæèí õàòàí, Õóóð÷èí õàòàí õî¸ð óóðëàæ, «Áèäýíä òýðã¿¿ëýí áàðèõã¿é, ÿàãààä Ýáýõýéä ýõëýí õóíäàãàëàâ» ãýæ òîãîî÷ Øèõ¿ðèéã çàí÷èâ. Òîãîî÷ Øèõ¿ð çàí÷èãäààä «Åñ¿õýé áààòàð, Íýã¿¿í òàéæ õî¸ð ¿ã¿éí òóë èíãýæ çàí÷èãäàâ» ãýæ èõ äóóãààð óéëæýý.

131. Òýð õóðèìûã ìàíàé òàëààñ Áýëã¿òýé çàñààä, ×èíãèñ õààíû ìîðèéã áàðüæ áàéâ. Æ¿ðõèíýýñ Á¿ðèáºõ òýð õóðèìûã çàñàæ áàéâ. Ãýòýë õàòàãèí îâãèéí íýãýí õ¿í, áèäíèé ìîðèíû óÿàíààñ öóëáóóð õóëãàéëæ àâààä áàðèãäàâ. Á¿ðèáºõ òýð õ¿íèé㠺캺ð÷, Áýëã¿òýéòýé õýðýëäýâ. Áýëã¿òýé ¿ðãýëæ áàðèëäàõ òóë áàðóóí õàíöóéãàà ìóëòàëæ, ãàðàà í¿öãýí ãàðãàæ ÿâàõ á¿ëãýý. Áýëã¿òýéí í¿öãýí ìºðèéã Á¿ðèáºõ èëäýýð õàãà öàâ÷èâ. Áýëã¿òýé èíãýæ öàâ÷èãäñàí áîëîâ÷, îãò àæèãã¿é öóñàà öóâðèóëæ ÿâàõûã, ñ¿¿äýðò ñóóãààä õóðèìëàæ áàéñàí ×èíãèñ õààí ¿çýæ ãàð÷ èðýýä ¿ã¿¿ëð¿¿í: «Õýíä èíãýæ öàâ÷èãäàâ» ãýõýä Áýëã¿òýé ¿ã¿¿ëð¿¿í: «ªã뺺 èéì áîëñîí áèëýý. Ìèíèé òºëºº àõ ä¿¿ íàð ìóóäàëöàõ áîëóóçàé! Áè àëçàõã¿é. Ìèíèé áèå ÿëààðü áàéíà. Àõ ä¿¿ íàð ñàÿ èæèëäýí íàéðàìäàæ áàéãàà òóë ìèíèé òºëºº àõ áèòãèé ìóóäàëö, õîðîìõîí áàéçàíà» ãýâ.

132. ×èíãèñ õààí, Áýëã¿òýéí ÿòãàñàí ¿ãèéã ¿ë õàéõàð÷, õî¸ð ýòãýýä (õî¸ð òàë)-ýýñ ìîäíû ãèø¿¿äèéã õóãà òàòàæ, àéðãèéí á¿ë¿¿ðèéã ñóãà÷èæ àâààä çîäîëäîæ, æ¿ðõèí íàðûã ÿëæ Õîðèæèí õàòàí Õóóð÷èí õàòàí õî¸ðûã áóëààæ àâàâ. [ Õàñàð õàðâàõ òóòàì íýã õ¿íèéã óíàãàæ áàéâ. Áýëã¿òýé õºõ¿¿ðòýé àéðãààð öîõèëöîæ ÿâàâ. Òàé÷óóä íàð Áýëã¿òýéã áàðüæ àâààä õàñàã òýðýãíýýñ õ¿ëæ òàâèâ. Óíòñàí õîéíî Áýëã¿òýé, õàñãèéã ¿¿ðñýýð õ¿ð÷ èðýâ. À. òî. ] Æ¿ðõèí íàð íàéðàìäàí çîõèëäú¸ ãýñíèéã áèä çºâøººð÷, Õîðèæèí õàòàí, Õóóð÷èí õàòàí õî¸ðûã áóöààæ ºãºâ. Òýð öàãò Õÿòàäûí Àëòàí õààí, Òàòààðûí Ìýã¿æèí ñ¿¿ëòèéã ýåäýý ¿ë îðîõ òóë Âàíãèí ÷àíñàíä öýðýã ºã÷, òýäýíòýé äàðóé áàéëä ãýæ ÿâóóëæýý. Âàíãèí ÷àíñàí, Ìýã¿æèí-ñ¿¿ëò òýðã¿¿òýí Òàòààðòàé áàéëäàæ, Óëç ãýäýã ãàçà𠺺ä àäóó ìàëûí õàìò ò¿ðýí õººæ àéñóé ãýõ ìýäýýã àâàâ. Òýð ìýäýýã àâààä,

133. ×èíãèñ õààí ¿ã¿¿ëð¿¿í: «Õýäèéíýýñ Òàòààð áîë áèäíèé ýöýã ºâãºäèéã àëñàí ºñòºí èðãýí áèëýý. Îäîî ýíý àëàëäààíä õàâñðàëöúÿ» ãýýä Òîîðèë õàíä ýë÷ çàðæ «Àëòàí õààíû Âàíãèí ÷àíñàí, Ìýã¿æèí-ñ¿¿ëò òýðã¿¿òýí Òàòààðûã Óëç ººä ò¿ðæ àéñóé ãýíý. Ýöýã ºâãºäèéã õîðëîñîí ºøººò Òàòààðòàé áàéëäúÿ. Òîîðèë õàí ýöýã äàðóé èðò¿ãýé» ãýæ ÿâóóëàâ. Ýíý õýëèéã àâààä, Òîîðèë õàí ¿ã¿¿ëð¿¿í: «Õºâ¿¿í (×èíãèñ) ìèíü çºâ ¿ã õýëæ èð¿¿ëæýý. Áèä õàâñðàí áàéëäúÿ» ãýýä ãóðàâäóãààð ºäºð öýðãýý öóãëóóëæ ìîðäîîä Òîîðèë äàðóé ×èíãèñèéã óãòàí õ¿ð÷ èðýâ. ×èíãèñ õààí, Òîîðèë õàí õî¸ð Ñà÷à áýõè òýðã¿¿òýé æ¿ðõèí íàðò õýë¿¿ëñýí íü: «Ýíý áàéëäààíä õàâñàð÷, ýðòíèé ýöýã ºâãºäèé ìèíü õîðëîñîí Òàòààðòàé áàéëäàõààð õàìò ìîðäú¸» ãýæ ýë÷ ÿâóóëààä çóðãààí ºäºð õ¿ëýýâ÷, òýä èðñýíã¿é. Õ¿ëýýæ ÿäààä ×èíãèñ õààí, Òîîðèë õàí õî¸ð, öýðãýý àâ÷ Áàíãèí ÷àíñàíòàé õàâñðàõààð Óëç ººä ÿâæ î÷âîë, Óëçûí Õóñóòó øèò¿ýí, Íàðàòó øèò¿ýí ãýäýã ãàçàð Òàòààðûí Ìýã¿æèí-ñ¿¿ëò òýðã¿¿òýí òàòààð íàð õîðîî áýõëýëòèéã áàðüæýý. ×èíãèñ õààí, Òîîðèë õàí õî¸ð òýðõ¿¿ Ìýã¿æèí-ñ¿¿ëò íàðûã áýõëýëòýýñ íü áàðüæ, Ìýã¿æèí-ñ¿¿ëòèéã òýíä íü àëààä ìºíãºí ºëãèé áà òàíà ýðäýíèéí ÷èìýãò õºíæëèé íü ×èíãèñ õààí îëçëîí àâàâ.

134. Ìýã¿æèí-ñ¿¿ëòèéã àëàâ ãýæ ×èíãèñ õààí, Òîîðèë õàí õî¸ð ìýäýãäâýë, Âàíãèí ÷àíñàí ñîíñîîä ìàø áàÿñ÷ ÷àóòõóðè (÷àóòõóðèéã, õÿòàäààð õ¿÷èò íî¸í ãýñýí ¿ã ãýæ Ðàøèä Ýääèí òàéëáàðëàæýý) ãýäýã öîë øàãíàâ.

Õýðýèäèéí Òîîðèëä âàí öîë øàãíàâ. Âàíãèí ÷àíñàí, âàí öîë ºãñºí ò¿¿íýýñ õîéø Òîîðèëûã âàí ãýæ íýðèéäýõ áîëîâ. Âàíãèí ÷àíñàí ¿ã¿¿ëð¿¿í: «Ìýã¿æèí-ñ¿¿ëòèéã õàâñðàí àëæ, òà íàð Àëòàí õààíä èõ òóñ õèéâ. Ýíý òóñû ÷èíü Àëòàí õààíä õýëüå áè. ×èíãèñ õààíä ¿¿íýýñ èëóó öîë øàãíàõûã Àëòàí õààí ìýäò¿ãýé» ãýâ. Âàíãèí ÷àíñàí òèéíõ¿¿ áàÿñ÷ áóöàâ. ×èíãèñ õààí Âàí õààí õî¸ð Òàòààðûã õóâààæ àâààä ãýðòýý õàðüæ áóóâ.

135. Òàòààðûí õîðãîäîæ áàéñàí Íàðàòó øèò¿ýíèé íóòàã äýýð íýãýí º÷¿¿õýí õ¿¿õýä îðõèãäñîíûã áèäíèé öýðã¿¿ä îëæýý. ¯çâýë, äºðòýé àëòàí ýýìýã ç¿¿ñýí áà áóëãààð äîòîðëîñîí äàæ òîðãîí ýëãýâ÷ (õàíòààç) ºìññºí àæýý. Òýð õ¿¿õäèéã ×èíãèñ õààí àâ÷èð÷, ªýë¿í ýõýä áýëýã ãýæ ºãºâ. ªýë¿í ýõ ¿ã¿¿ëð¿¿í: «Ñàéí õ¿íèé õºâ¿¿í áèç. ßçãóóð ñàéò õ¿íèé óðàã áèç. Òàâàí õºâ¿¿íèé äàðààõü çóðãàäóãààð õºâ¿¿í áîëã ãýýä Øèãèõóòóã ãýäýã íýð ºã÷ àñðàâ.

136. ×èíãèñ õààíû àóðàã ãýð (àð ãýð) Õàðèëò íóóðò áàéñàí áèëýý. Æ¿ðõèí íàð, ×èíãèñèéí àð ãýðò õîöîðñîí õ¿ì¿¿ñèéã äîâòîëæ, Òàâèí õ¿íèé õóâöñûã òîíîîä àðâàí õ¿íèéã àëæýý. Æ¿ðõèí íàð èíãýæ ñ¿éòãýâ ãýæ áèäíèé àð ãýðò õîöðîãñîä, ×èíãèñ õààíä ìýäýãäâýë, ×èíãèñ õààí ìàø õèëýãíýæ ¿ã¿¿ëð¿¿í: «Æ¿ðõèí íàð áèäíèéã ÿàãààä èíãýæ áàéãàà áèëýý? Îíîíû øóãóéä õóðèìëàæ áàéõàä òîãîî÷ Øèõ¿ðèéã òýä çàí÷èâ. Áýëã¿òýéí ìºðèéã öàâ÷èâ. Íàéðàìäúÿ ãýõýä áèä Õîðèæèí õàòàí, Õóóð÷èí õàòàí õî¸ðûã áóöààæ ºãñºí áèëýý. Ò¿¿íèé õîéíî ýöýã ºâãºäèé ìèíü õîðëîñîí ýðòíèé ºøººò Òàòààðûã õàâñðàí áàéëäúÿ ãýýä æ¿ðõèí íàðûã çóðãààí ºäºð õ¿ëýýñýí áîëîâ÷, òýä èðñýíã¿é. Îäîî áàñ äàéñíû õàæóóãààð äàéñàí áîëîâ» ãýýä ×èíãèñ õààí, Æ¿ðõèíòýé áàéëäàõààð ìîðèëîâ. Æ¿ðõèí íàðûã Õýðëýíèé պ人 àðàëûí Äîëîîí áîëäîã ãýäýã ãàçàð áàéõàä äàéðàí îðâîë Ñà÷à áýõè Òàé÷ó õî¸ð, öººí õ¿ì¿¿ñèéã àâ÷ äóòààâ. Õîéíîîñ íü íýõýæ Òýëýò¿ àì ãýäýã ãàçàð ã¿éöýæ, Ñà÷à áýõè Òàé÷ó õî¸ðûã áàðèâ. Áàðèàä ×èíãèñ õààí, Ñà÷à Òàé÷ó õî¸ðò ¿ã¿¿ëð¿¿í: «Óðüä áèä þó ãýæ õýëýëöñýí áèëýý?» ãýâýë, Ñà÷à Òàé÷ó õî¸ð ¿ã¿¿ëð¿¿í: «Áèä õýëñýí ¿ãýíäýý õ¿ðýýã¿é áîë ¿ãýíä ìèíü õ¿ðãý» ãýâýë, òýäíèé óðüä õýëñýí ¿ãèéã ñàíóóëæ, õýëñýí ¿ãýíä íü õ¿ðãýæ òýäíèéã á¿òýýæ àëàâ.

137. Ñà÷à Òàé÷ó õî¸ðûã äóóñãààä Æ¿ðõèíèé èðãýíèéã õºäºëãºæ èðýõýä òýäíèé äîòîð Æàëàéðûí Òýëýãýò¿ áàÿíû õºâ¿¿í ÿí ãóà, ×óëóóí õàé÷, Çýâãýý ãóðàâ áàéâ. ÿí ãóà, Ìóõóëàé (Ìóõóëè) Áóõà õî¸ð õºâ¿¿íýý ×èíãèñò óóëçóóëàí ºã÷ ¿ã¿¿ëð¿¿í:
«Áîñãûí ÷èíü
Áîîë áîëòóãàé!
Áîñãîíîîñ ÷èíü
Áóëòàæ çàéëáàë
Áîðâèé íü îãòîë!
¯¿äíèé ÷èíü
ªì÷ áîëòóãàé!
¯¿äíýýñ ÷èíü
Äóòààæ çàéëáàë
Ýëãèé íü ýìòýë!»
ãýâ. ×óëóóí õàé÷ Ò¿íãý Õàøè õî¸ð õºâ¿¿íýý óóëçóóëàí ºã÷ ¿ã¿¿ëð¿¿í:
«Àëòàí áîñãû ÷èíü
Àøèä ñàõèæ áàéã.
Àëòàí áîñãîíîîñ ÷èíü
Àíãèä îäîõ áîë
Àìèé íü òàñàëæ àë.
ªðãºí ¿¿äèé ÷èíü
ªðãºæ ºã÷ áàéã.
ªðãºí ¿¿äíýýñ ÷èíü
ªºð ç¿ãò ÿâáàë
ªðèé íü ýìãýëæ àë»
ãýâ. Çýâãýýã Õàñàðò ºãºâ. Çýâãýý Æ¿ðõèíèé íóòãààñ Áîðîõóë íýðò õºâ¿¿íèéã îëæ àâñíàà ªýë¿í ýõýä óóëçàæ ºãºâ.

138. ªýë¿í ýõ, ìýðãèäèéí íóòãààñ îëæ àâñàí Õ¿÷¿ íýðò õºâ¿¿í áà òàé÷óóäûí áýñ¿äèéí íóòãààñ îëæ àâñàí Õºõº÷¿, Òàòààðûí íóòãààñ îëæ àâñàí Øèãèõóòóã, Æ¿ðõèíèé íóòãààñ îëæ àâñàí Áîðîõóë ýíý äºðâºí õºâ¿¿íèéã ãýð äîòðîî àñàð÷ áàéâ. ªýë¿í ýõ õºâ¿¿ääýý ¿ã¿¿ëð¿¿í: «Ýäíèéã ºäºð ¿çýõ í¿ä, øºíº ñîíñîõ ÷èõ áîëã ãýâ.

139. Æ¿ðõèí îâãèéí óã ãàðàë íü Õàáóë õàíû äîëîîí õºâ¿¿íèé àõ íü Îõèíáàðõàã á¿ëãýý. Ò¿¿íèé õºâ¿¿í Ñîðõàòó Æ¿ðõè, Æ¿ðõèíèé ýöýã, Õàáóë õàíû õºâ¿¿äèéí àõìàä òóë õàðüÿàò èðãýäèéí äîòðîîñ
Ýðõèéäýý ýð÷èìòýé
Ýëãýíäýý ø¿¿ñòýé
Óóøãèíäàà óóðòàé
Óðóóëäàà õèëýíòýé
Õ¿÷èò áºõ áà
Ýðäýìò ýðñèéã
ÿëãàæ õºâ¿¿íäýý ºãºâ. Èéíõ¿¿ óóð îìîãòîé, ÷àíãà ç¿ðõòýé õ¿ì¿¿ñ íèéëñýí òóë Æ¿ðõèí ãýæ íýðëýæýý. [ Ýðèéí ýð òºðñºí À. òî. ] ×èíãèñ õààí, èéì îìîãò æ¿ðõèí íàðûã äîðîéòóóëàí äàðæ, îëîí àðäû íü ººðèéí èðãýí áîëãîâ.

140. ×èíãèñ õààí, íýãýí ºäºð Á¿ðèáºõ Áýëã¿òýé õî¸ðûã áàðèëäóóëúÿ ãýâ. Á¿ðèáºõ Æ¿ðõèíä áàéñàí áèëýý. Á¿ðèáºõ, óðüä Áýëã¿òýéã ºðººñºí ãàðààð áàðüæ, ºðººñºí õºëººð òàøèæ óíàãààä õºäºëãºëã¿é äàðæ ÷àäàõ á¿ëãýý. Á¿ðèáºõ, óëñûí íýðòýé áºõ áàéñàí. Ýíý óäàà Á¿ðèáºõ Áýëã¿òýé õî¸ðûã áàðèëäóóëàõàä Á¿ðèáºõ ¿ë ÿëàãäàõ õ¿í áàéòàë óíàæ ºãºâ. Áýëã¿òýé, Á¿ðèáºõèéã àðàé ãýæ ìºðëºí äàðæ ñààðü á¿ñ äýýð ãàðààä ×èíãèñ õààíûã í¿äýýð õÿëàìõèéæ õàðâàë ×èíãèñ õààí õºìõèé㺺 çóóâ. Áýëã¿òýé óõààí îëæ Á¿ðèáºõèéã àãäëàí áàðüæ, öýýæ áºãñíººñ óãçðàí òàòàæ íóðóóãèé íü õóãàëàâ. Á¿ðèáºõ, íóðóóãàà õóãàëóóëààä ¿ã¿¿ëð¿¿í: «Áýëã¿òýéä áè ¿ë ÿëàãäàõ áèëýý. Õààíààñ àéæ àðãàäàæ çîðèóä óíààä àìèà àëäàâ áè» ãýýä ¿õýâ. Ò¿¿íèé íóðóóã Áýëã¿òýé õóãàëæ ÷èð÷ àâàà÷ààä õàÿâ. Õàáóë õàíû äîëîîí õºâ¿¿íèé àõìàä íü Îõèíáàðõàã, õî¸ðäóãààð íü Áàðòàí áààòàð á¿ëãýý. Ò¿¿íèé õºâ¿¿í Åñ¿õýé áààòàð. Ãóðàâäóãààð íü Õóòóãò Ìîíõîð, ò¿¿íèé õºâ¿¿í Á¿ðèáºõ, Á¿ðèáºõ áàðèëäàõäàà Áàðòàí áààòðûí õºâ¿¿äýýñ èë¿¿ áºãººä Áàðõàãèéí çîðèãò õºâ¿¿äòýé íºõºðëºæ ÿâäàã á¿ëãýý. Óëñûí áºõ Á¿ðè èéíõ¿¿ Áýëã¿òýéä íóðóóãàà õóãàëóóëæ ¿õýâ.

141. Ò¿¿íèé õîéíî, òàõèà æèë (1201 ä¿ãýýð îíä) õàòàãèí ñàëæèóä õàìòààð, Áàãó ÷îðõè òýðã¿¿òýé õàòàãèí íàð, ×èðõèòýé áààòàð òýðã¿¿òýé ñàëæèóä íàð, ĺðâºíèé òàòààðòàé íàéðàìäñàí Õà÷èóí áýõè òýðã¿¿òýé äºðâºí íàð, Àë÷è, Æàëè Áóõà òýðã¿¿òýé òàòààð íàð, Ò¿ãý ìàõà òýðã¿¿òýé èõèðýñ¿¿ä, õîíãèðàäûí Òýðõýã Ýìýë Àëõóé íàð, ×î¸ã öàãààí òýðã¿¿òýé ãîðëîñóóä, íàéìàíààñ ÿ÷¿ä, Íàéìàíû Áóéðóã õàí, ìýðãýäèéí Òîãòîà áýõèéí õºâ¿¿ä Õóòó, îéðäûí Õóòóã áýõè, òàé÷óóäûí Òàðãóäàé Õèðèëòóã, Õîäóí îð÷àí [ Ìîíãîëûí À. òî. ] Àó÷ó áààòàð íàð, áóñàä òàé÷óóä íàð, Àëõóé áóëàã ãýäýã ãàçàð ÷óóëààä æàæèðäàé îâãèéí Æàìóõûã õàí ºðãºìæëºõººð õýëýëöýæ, àçàðãà ã¿¿ã àëæ àíäãàéëàí òàíãàðàãëààä òýíäýýñ Ýðã¿íý ìºðºí ð¿¿ í¿¿æ, Ýðã¿íýä öóòãàõ Õàí ìºðíèé øàíààãèéí Àãóó íóãàä Æàìóõûã ã¿ð õàí áîëãîæ ºðãºìæëºâ. Æàìóõûã ã¿ð õàí (á¿ãäèéí õàí) ºðãºìæ뺺ä, ×èíãèñ õààí Âàí õàí õî¸ðòîé áàéëäàõààð ìîðäú¸ ãýëöýâ. Èéíõ¿¿ áàéëäàõ ãýñíèéã ãîðëîñûí Õîðèäàé ãýäýã õ¿í, ×èíãèñ õààíûã Õ¿äýëõ ãýäýã ãàçàð áàéõàä õ¿ð÷ èðæ õýëýâ. Ýíý õýëèéã ×èíãèñ õààí àâààä Âàí õàíä ìýäýãäâýë, Âàí õàí ñîíñîîä öýðãýý àâ÷ äàðóé ×èíãèñ õààíä õ¿ð÷ èðýâ.

142. Âàí õàíûã èðìýãö, ×èíãèñ õààí Âàí õàí õî¸ð õàìòàð÷, Æàìóõûí ýñðýã áàéëäàõààð ìîðèëú¸ ãýæ Õýðëýí ìºðºí ð¿¿ ìîðäîæ, ×èíãèñ õààí, Àëòàí, Õó÷àð, Äàðèäàé ãóðâûã ìàíëàéä ÿâóóëàâ. Âàí õàí Ñýíã¿í, Æàõà õàìáó, Áèëãý áýõ ãóðâûã ìàíëàéä ÿâóóëàâ. Ýíý ìàíëàé ÿâàã÷äûí ò¿ð¿¿íä áàñ õàðóóë ãàðãàæ Ýíýãýí ÿéëýò¿ ãýäýã ãàçàð íýãýí ñóóðèí õàðóóë òàâèâ. Ò¿¿íèé öààíà ×èõóðõó ãýäýã ãàçàð íýãýí ñóóðèí õàðóóë òàâèâ. Áèäíèé ìàíëàé áîëæ òýðã¿¿ëýí ÿâñàí Àëòàí, Õó÷àð, Ñýíã¿í íàð Óòõèÿà ãýäýã ãàçàð õ¿ð÷ áóóÿ ãýæ áàéòàë, ×èõóðõóä òàâüñàí õàðóóëààñ õ¿í äàâõèí èðæ «Äàéñàí àéñóé» ãýæ ìýäýýëýâ. Òýð ìýäýýã àâààä, äàéñíààñ òîäîðõîé õýë ìýäýý àâúÿ ãýæ áóóëã¿é óãòàí ÿâæ, äàéñíû òýðã¿¿òýé óóëçàæ, «Õýí áý?» ãýæ àñóóâàë Æàìóõûí ìàíëàé áîëãîæ ÿâóóëñàí Ìîíãîëûí Àó÷ó áààòàð, íàéìàíû Áóéðóã õàí, ìýðãèäèéí Òîãòîà áýõèéí õºâ¿¿í Õóòó, îéðäûí Õóòóã áýõè ýíý äºðºâ ÿâæ áàéíà. Áèäíèé ìàíëàé, òýäýíòýé õàøãèðàëäàí õýëýëöýæ, ìàðãààø áàéëäàõààð òîãòîîä ¿äýø áîëîõîä áóöàæ ãîëä íèéëýí áóóæ õîíîâ.

143. Ò¿¿íèé ìàðãààø õî¸ð ýòãýýä Õ¿éòýí ãýäýã ãàçàð ó÷èð÷ áèå áèåý øàõàëöàí äàâøèõ, óõðàõ çýðãýýð áàéëäàæ áàéâ. ̺í Áóéðóã õàí, Õóòóã õî¸ð çàä (õóð îðóóëàõ, øóóðãà øóóðóóëàõ) -ûí àðãûã ìýäýõ àæýý. Òýð õî¸ð çàä áàðüòàë ìºí ¿¿ñãýñýí àðãà íü òýäýí äýýð áóóæ áàë÷èãò ãóëãàæ ÿâàõ àðãàã¿é áîëîõîä «Áèäýíä òýíãýðèéí õèëýí áîëîâ» ãýýä áóòðàí äóòààæýý.

144. Íàéìàíû Áóéðóã õàí, Àëòàéí ºâºð Óëóãòàã ãýäýã ãàçðûã çîðèí ñàëæ õºäºëæýý. Ìýðãèäèéí Òîãòîàãèéí õºâ¿¿í Õóòó, Ñýëýíãèéã çîðèí õºäºëæýý. Îéðäûí Õóòóã áýõè, îé ìîäûã õ¿ñýæ Øèñãèñèéã çîðèí õºäºëæýý. Òàé÷óóäûí Àó÷ó áààòàð, Îíîíûã çîðèí õºäºëæýý. Æàìóõà ººðºº, õàí ºðãºìæèëñºí èðãýäèéã äýýðýìäýýä Ýðã¿íý ð¿¿ áóöàæ õºäºëæýý. Òýäíèéã òýãæ áóòðàõàä Âàí õàí, Ýðã¿íý ð¿¿ Æàìóõûã íýõýâ. ×èíãèñ õààí, Îíîíû ç¿ã òàé÷óóäûí Àó÷ó áààòðûã íýõýâ. Àó÷ó áààòàð, óëñäàà õ¿ðýýä, óëñàà ä¿ðâ¿¿ëæ õºäºë㺺ä Àó÷ó áààòàð, Õîäóí îð÷àí íàð ¿ëñýí øèëäýã öýðãýý çàñàæ, Îíîíû öààíà áàéëäàõààð õ¿ëýýæ áàéæýý. ×èíãèñ õààí õ¿ðýýä òàé÷óóäòàé áàéëäàâ. Çóóðàëäàí èõýä áàéëäñààð ¿äýø áîëîõîä ìºí áàéëäñàí ãàçàð õîíîâ. Ä¿ðýâñýí àéëóóä áàéëäñàí öýðã¿¿äòýé õàìò õ¿ðýýëæ õîíîâ.

145. ×èíãèñ õààí, òýð áàéëäààíä õ¿ç¿¿íèé ñóäñûã øàðõòàæ öóñ òîãòîõã¿é ÿäðàí çîâæ, íàð øèíãýõýä ìºí áàéëäààíû ãàçàð áóóâ. ×èíãèñèéí áºãëºðñºí öóñûã Çýëìý àìààð øèìæ, óðóóëàà öóñäàæ, áóñ (ººð) õ¿íèéã èòãýõã¿é, ººðºº ñàõèæ ñóóñààð øºíº ä¿ë áîëîâ. Öóñûã àì ä¿¿ðýí áàëãàæ àñãàñààð øºíº äóë ºíãºðâºë ×èíãèñ õààíû óõààí ñýðãýæ ¿ã¿¿ëð¿¿í: «Öóñ õàòàæ ã¿éöýâ. Áè óíäààñ÷ áàéíà» ãýâ. Òýíäýýñ Çýëìý, ìàëãàé ãóòàë, äýýë õóâöñàà á¿ãäèéã òàéëæ, ãàãöõ¿¿ äîòîîæ (äîòóóð ºìä) -òýé ÷àðìàà í¿öãýíýýð ýñðýã äàéñíû äóíä ã¿éí îðæ, öààíà õ¿ðýýëæ áóóñàí èðãýíèé òýðãýí äýýð àâèð÷ ãàðààä ýñýã (öýãýý) ýðæ îëñîíã¿é. Ó÷èð íü, ä¿ðâýæ ÿâàà àéëóóä ã¿¿ãýý ñààëã¿é òàâüñàí àæýý. Ýñýã îëäîõã¿é òóë íýãýí èõ õºõ¿¿ðòýé òàðãèéã òýðýãíýýñ õóëãàéëàí àâ÷ ºðãºæ èðýâ. Çýëìý çàìä ÿâàõ áà èðýõäýý íýã ÷ õ¿íä ìýäýãäñýíã¿é Òýíãýð èâýýñýí áèçýý. Õºõ¿¿ðòýé òàðãèéã àâ÷ðààä Çýëìý ººðºº áàñ óñ îëæ àâ÷èð÷ òàðãèéã çóóð÷ ×èíãèñ õààíä óóëãàâ.

×èíãèñ õààí, ãóðâàíòàà àìðàí óóæ ¿ã¿¿ëð¿¿í: «Äîòîð ìèíü ñàðóóë áîëîâ» ãýýä ºíäèéæ ñóóòàë, ¿¿ð öàéæ ãýãýýí áîëñîí àæýý. Çýëìèéí øèìæ àñãàñàí öóñ, òýäíèé ñóóñàí îð÷íû ãàçðûã íàìàã áîëãîæýý. ¯¿íèéã ×èíãèñ õààí ¿çýæ ¿ã¿¿ëð¿¿í: «Ýíý þó âý? Õîë àñãàõã¿é ÿàñàí þì áý?» ãýâ. ¯¿íä Çýëìý ¿ã¿¿ëð¿¿í: «×àìàéã çîâóóðü áàéõàä õîë ÿâàõààñ ýðãýëçýí àéæ ñàíäðàí, çàëãèõûã çàëãèàä, àñãàõûã àñãààä áàéñàí áèëýý. Õýâýëä ìèíü áàñ ¿ëýìæ îðîâ» ãýâ. ×èíãèñ õààí áàñ ¿ã¿¿ëð¿¿í: «Íàìàéã èéì áîëæ õýâòýí áàéòàë, ÷è ÿàãààä í¿öãýí ã¿éæ îäîâ? ×è áàðèãäâàë íàìàéã ýíä èíãýæ õýâòýíý ãýæ õýëýõ áàéñàí áèø ¿¿?» ãýâýë, Çýëìý ¿ã¿¿ëð¿¿í: «Áè èíãýæ áîäñîí áèëýý. Í¿öãýí ÿâààä õýðýâ áàðèãäâàë, áè òýäýíä èíãýæ õýëíý: Áè òàíä îðîõ äóðòàé áèëýý. Ãýòýë ìàíàéõàí ¿¿íèéã ìýäýæ, íàìàéã áàðüæ àëúÿ ãýæ õóâöñû ìèíü öºì òàéëæ, ãàãöõ¿¿ ºìäèéã òàéëààã¿é áàéòàë, áè ìóëòàð÷ òàíä äóòààæ èðýâ ãýæ õýëíý. Ìèíèé ¿ãèéã òýä ¿íýìøèæ íàäàä õóâöàñ ºã÷ àñàðíà. Áè òýãýõýä íýã ìîðü îëæ óíààä õ¿ð÷ ÷àäàõ áèø ¿¿? Áè èíãýæ áîäîîä õààíû çîâñîí áèåèéã àìðóóëúÿ ãýæ í¿ä öàâ÷èõ çóóð øèéäýæ îäñîí áèëýý» ãýâ. ×èíãèñ õààí ¿ã¿¿ëð¿¿í: «Áè îäîî þó ãýõ âý? Íàìàéã óðüä ãóðâàí ìýðãèäýä õºíººãäºæ, Áóðõàí õàëäóíä õîðãîäîæ, ãóðâàíòàà íýãæ¿¿ëýõýä ÷è ìèíèé àìèéã íýã àâ÷ ãàðëàà. Îäîî ÷è áàñ õàëüæ á¿õèé öóñûã àìààð øèìæ àìèíä ìèíü íýã îðîâ. Áàñ öàíãàæ ÿäðàí áàéõàä àìèà ºðæ í¿ä ¿çñýýð äàéñíû äîòîð îðæ óíäààí àâ÷èð÷ àìèíä ìèíü îðîâ. Ýíý ãóðâàí à÷èé ÷èíü ¿¿ðä ìàðòàõã¿é» ãýæ çàðëèã áîëîâ.

146. ªäºð áîëîõîä ¿çâýë, áàéëäàõàä áýëýí õîíîñîí äàéñíû öýðã¿¿ä øºíºäºº áóòðàí äóòààæýý. Õàðèí õ¿ðýýëæ áóóñàí èðãýä, öýðãèéí õàìò õóðäàí í¿¿æ ¿ë ÷àäàõ ó÷ðààñ õºäºëñºíã¿é õîöîð÷ýý. Ä¿ðýâñýí óëñûã õóðààæ àâ÷èðúÿ ãýæ ×èíãèñ õààí, õîíîñîí ãàçðààñ ìîðäîæ, ä¿ðýâñýí óëñûã õóðààí ÿâàõàä íýãýí óëààí äýýëòýé ýì õ¿í «Òýì¿æèí, Òýì¿æèí» ãýæ èõ äóóãààð óéëàí õàéëàí áàðõèðàõûã ×èíãèñ õààí ººðºº ñîíñîæ: «ßìàð õ¿íèé ýì èéíõ¿¿ óéëæ áàéíà?» ãýæ àñóóëãàõààð õ¿í èëãýýâ. Òýð õ¿í î÷èæ àñóóâàë òýð ýì ¿ã¿¿ëð¿¿í: «Áè Ñîðõîí-øàðûí îõèí. Õàäààí íýðòýé. Ýðèé ìèíü ýíä öýðã¿¿ä áàðüæ àëàõ ãýæ áàéíà. Ýðèé ìèíü àâàð÷ àëü ãýæ Òýì¿æèíã äóóäàæ óéëàâ» ãýâ. Òýð õ¿í áóöàæ èðýýä ×èíãèñ õààíä ò¿¿íèé ¿ãèéã ¿ã¿¿ëáýë, ×èíãèñ õààí ñîíñîîä äàâõèí î÷èæ ìîðèíîîñ áóóãààä Õàäààíòàé òýâðýëäýâ. Ãýòýë ýðèé íü ìàíàé öýðã¿¿ä òýð çàâñàð íýãýíò àëæýý. Òýð óëñûã õóðààæ àâààä, ×èíãèñ õààí, èõ öýðãèéí õàìò ìºí òýíä áóóæ õîíîâ. Õàäààíûã óðèí èð¿¿ëæ äýðãýäýý ñóóëãàâ. Ìàðãààøèéí ºäºð òàé÷óóäûí Òºäºãýãèéí õàðüÿàò áàéñàí Ñîðõîí-øàð, Çýâ õî¸ð õ¿ð÷ èðâýë, ×èíãèñ õààí, Ñîðõîí-øàðä ¿ã¿¿ëð¿¿í:
«Õ¿ç¿¿íä ìèíü óãëàñàí
Õ¿íä ìîäûã
Õºñºð õàÿñàí
Çàõàíä ìèíü óãëàñàí
Çààäàñ äºíãèéã
Çàéëóóëæ ºãñºí
Ýöýã ìýò à÷èò
Ýðõýì àõ òà
Èíãýæ þóíä èõ õîæäîæ èðýâ?»
ãýâ, Ñîðõîí-øàð ¿ã¿¿ëð¿¿í; «Áè ÷àìä äîòðîî ã¿í èòãýñýýð áèëýý. ßàðààä ÿàõ âý? Õýðýâ ÿàð÷ óðüä èðâýë òàé÷óóäûí íî¸ä, ìèíèé õîöîðñîí ýì, õºâ¿¿ä áà àäóó ìàëûã ¿íñýýð õèéñãýõ íü ìàãàä òóë áè ÿàðñàíã¿é. Îäîî õààíäàà íèéëæ èðýâ» ãýâ. Ýíý ¿ãèéã ñîíñîæ, ×èíãèñ õààí: «Çºâ» ãýâ.

147. Áàñ ×èíãèñ õààí ¿ã¿¿ëð¿¿í: «Õ¿éòýí ãýäýã ãàçàð óðàãøëàõ, óõðàõ çýðãýýð áàéëäàæ áàéõàä óóëàí äýýðýýñ õàðâàæ, ìèíèé áàéëäààíû àì öàãààí õóë ìîðèíû àìàí õ¿ç¿¿ã õýí øàðõòóóëñàí áý?» ãýâýë òýð ¿ãèéã ñîíñîæ, Çýâ ¿ã¿¿ëð¿¿í: «Óóëàí äýýðýýñ õàðâàñàí õ¿í áè áèëýý. Îäîî õààí íàìàéã
Àëúÿ ãýâýë àë
Àëãàíû òºäèé ãàçðûã
Àëàã áîëãîæ ¿óìõèéðýõ
Àëä áèå áàéíà,
Àâàðúÿ ãýæ ñàíààä
Àìèé ìèíü ñî¸ðõâîë
Õàëä ãýñýí ãàçàðò ÷èíü
Õàðàéæ î÷îîä áè
Õàð óñûã öàëãèòàë
Õàä ÷óëóóã õýìõýðòýë
Õàðü äàéñíûã äîâòîëæ
Õààí ÷àìä òóñàëúÿ.
Öýýëèéí óñûã öàëãèòàë
Öýãýýí ÷óëóóã õàãàðòàë
×èí çîðèãèéã ãàðãàæ,
×èíãèñ ÷àìä òóñàëúÿ.
Õ¿ð ãýñýí ãàçàðò ÷èíü
Õ¿ð÷ î÷îîä áè
Õ¿ð ÷óëóóã õýìõýëüå
Õ¿íèé ç¿ðõèéã øàíòàëúÿ!»
ãýâ. ×èíãèñ õààí ¿ã¿¿ëð¿¿í: «Äàéñíû õ¿í äàéñàãíàæ õîðëîæ ÿâñíàà íóóæ õóäàë õýëýõ á¿ëãýý. Ãýòýë ÷è äàéñàãíàæ õîðëîñíîî íóóõã¿é øóäàðãà õýëæ áàéíà. Èéì õ¿íòýé íºõºðëºæ áîëíî. ×èíèé Çóðãààäàé íýðèéã õàëæ, áàéëäààíû àì öàãààí õóë ìîðèíû ìèíü àìàí õ¿ç¿¿ã çýâýýð õàðâàñíû òóë Çýâ ãýæ íýð ºãüå. Ìèíèé äýðãýä çýâ ìýò õàìãààëæ ÿâ» ãýæ çàðëèã áîëîâ. Òàé÷óóäààñ Çýâèéí èðæ íºõºðëºñºí ¸ñ èéì áèëýý. (×èíãèñ ººðèéí øàðõàäñàíàà äàëäàëæ, ìîðèî øàðõàäñàí ìýòýýð õýëæ áàéãàà áîëîëòîé.)